Brazilië

Iets wat de meeste bewoners van Rio de Janeiro wel weten maar weinig over praten is de bestaande dictatuur in de arme leefgemeenschappen, kleine maatschappijtjes binnen de grote Braziliaanse maatschappij waar de gewone wetten niet meer gelden. Een goede maand geleden schreef ik al over de macht van de milities in sommige favela’s. Die milities kunnen wat vergeleken worden met de maffia die de kleine man geld afperst, voor een zogenaamde “bescherming”. Op dit ogenblik loopt er zelfs een novela (soap opera), een verhaal dat zich afspeelt in de fictieve favela Portelinha. De leider van de gemeenschap in die favela heet Juvenal Antena, vertolkt door de charismatige acteur Antonio Fagundes. Juvenal is een man met twee gezichten (vandaar de naam van de novela: Duas Caras): hij heeft een goed hart maar vertoont ook autoritaire karaktertrekjes. Hij verdedigt de favela en zijn bewoners met hart en ziel (ook met de wapens als dat nodig is), is de vader van de armen en geeft hen alles wat nodig is. Langs de andere kant krijgt hij zijn procentje van eender welk etablissement in de favela en leeft bepaald niet in armoede.

Acteur Antonio Fagundes, “Juvenal Antena” in “Duas Caras”

De figuur van Juvenal is uiteraard geromantiseerd en de liefhebbers van soap opera’s hangen dan ook iedere avond aan het scherm gekluisterd. Mannen zoals hij bestaan ook in werkelijkheid, maar in die werkelijkheid is er maar weinig plaats voor romantiek. In de meeste favela’s worden de wetten gedicteerd door de “traficantes” (drugshandelaars). Vrijwel altijd gaat het hier om jonge en meedogenloze kerels die er wel heel eigenaardige opvattingen op nahouden. Ook zij bieden zogenaamde bescherming aan en er bestaat vrijwel geen enkele handel binnenin hun favela die zonder hun goedkeuring gebeurt. Ondanks het misdadige karakter van hun eigen activiteiten tolereren ze beslist geen misdadig gedrag van de ene favela bewoner ten nadele van de andere. Diefstallen, verkrachtingen en andere misstappen binnen hun gemeenschap worden zeer zwaar afgestraft, in vele gevallen zelfs met de dood, voorafgegaan door de meest gruwelijke martelingen. De scène uit de succesfilm Tropa de Elite waar een man een aantal autobanden over zijn lichaam geschoven krijgt en vervolgens in brand gestoken werd is geen fantasie. Dit gebeurt ook in werkelijkheid.

Een reporter van O Globo slaagde er vorige week in om een “proces” bij te wonen in een favela waarvan de naam niet kan genoemd worden (hij zou het niet lang overleven mocht hij dat gedaan hebben). Het ging om een jongen van vijftien, een onverbeterlijke kleine dief die vaker dan een keer betrapt werd op het stelen van kleine voorwerpen binnen die favela. Het toneel dat de reporter te zien kreeg was schrikwekkend. Negen zwaar bewapende traficantes bewaakten de jongen die aan handen en voeten vastgebonden was. Het bleek dat hij al 24u lang gemarteld werd. Een van de martelaars zei zelfs dat hij niet kon begrijpen hoe iemand zoveel stokslagen kon verdragen. De jongen was eigenlijk al ter dood veroordeeld door de leider van de traficantes die tegelijk als rechter en openbare aanklager optreedt in een tribunaal dat als TRT bekend staat (Tribunal Regional do Tráfico). Het is hij die de straf bepaalt die dan uitgevoerd wordt door een andere bandiet die er ook moet voor zorgen dat het lichaam opgeruimd wordt. Dat gebeurt meestal in een zogenaamde “microondas” (microgolf oven), een plek bovenop de heuvel van de favela waar dergelijke lichamen verbrand worden (dit gebeurde o.m. met reporter Tim Lopes in 2002, ook van O Globo).

Deze keer had de veroordeelde meer geluk. Enkele volgelingen van de evangelische kerk Assembléia de Deus dos Ultimos Dias riepen de hulp in van hun pastoor die meteen aangerend kwam met de Bijbel in zijn handen. De traficantes stellen hun eigen wetten maar hebben wel respect voor de kerk en voor God. De “rechter/aanklager” met een wapen in de hand i.p.v. een hamer liet toe dat pastoor Marcos Pereira de jongen verdedigde. Uiteindelijk slaagde die erin om de doodstraf om te zetten naar een definitieve uitsluiting van de favela.

In de normale Braziliaanse maatschappij zou de jonge minderjarige dief tot maximum drie jaar in een jeugdinstelling kunnen veroordeeld worden. Een meerderjarige kan voor dezelfde feiten een straf krijgen van 1 tot 4 jaar, of van 4 tot 10 jaar. De jongen in kwestie heeft zich inmiddels bekeerd tot het geloof van de evangelische kerk, kreeg een kostuum, hemd, das en een Bijbel. In de favela mag hij zich nooit meer vertonen.